Sau mười tám tháng trước, phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) dường như đứng trước nguy cơ mắc phải những cạm bẫy của truyền thông xã hội như sự tập trung quyền lực dưới vài công ty công nghệ thống trị và việc khai thác lợi nhuận từ sự chú ý của người tiêu dùng qua giám sát và quảng cáo. Tuy nhiên, ngành công nghiệp AI giờ đây đang áp dụng cách tiếp cận tương tự, tập trung vào việc thu thập vàkiếm tiền từ hành vi người dùng. Ví dụ, việc OpenAI ra mắt ChatGPT Search vào cuối năm 2024 và trình duyệt ChatGPT Atlas vào tháng 10 năm 2025 đã kích hoạt cuộc đua thu thập dữ liệu hành vi trực tuyến để phục vụ mục đích quảng cáo. Đây là một bước chuyển biến đáng kể đối với OpenAI, khi CEO của họ, Sam Altman, trước đây từng cho rằng việc kết hợp quảng cáo và AI là “khiến người ta không thoải mái”, nhưng hiện tại đã khẳng định rằng quảng cáo có thể tích hợp vào AI mà vẫn giữ được niềm tin của người dùng. Tuy nhiên, người dùng vẫn còn nghi ngờ về các vị trí trả phí trong phản hồi của ChatGPT, cho thấy sự hoài nghi. Năm 2024, một số công ty tìm kiếm AI khác như Perplexity bắt đầu thử nghiệm quảng cáo, tiếp theo là Microsoft thêm quảng cáo vào AI Copilot của mình. Tương tự, Chế độ AI của Google cho tìm kiếm và chatbot Rufus của Amazon ngày càng xuất hiện nhiều quảng cáo hơn. Từ góc nhìn của khoa học dữ liệu và an ninh mạng, những phát triển này báo hiệu một tương lai nơi các công ty AI có thể ưu tiên lợi nhuận của nhà quảng cáo và nhà đầu tư bằng cách ảnh hưởng đến hành vi người dùng, làm nổi bật sự cấp thiết phải chuyển hướng phát triển AI khỏi khai thác tư nhân và hướng đến lợi ích công cộng. Các tính năng của ChatGPT Search và Atlas không phải là mới mẻ; các đối thủ cạnh tranh như Meta, Perplexity cùng Google và Microsoft đã tích hợp AI vào trình duyệt sớm hơn. Tuy nhiên, mô hình kinh doanh của OpenAI gợi mở một xu hướng đáng lo ngại, vì việc kiếm tiền trong tìm kiếm chủ yếu dựa vào quảng cáo—mô hình này dựa trên sự thống trị của Google. Từ năm 2001, Google đã tạo ra hơn 1, 6 nghìn tỷ đô la từ quảng cáo, chiếm khoảng 80% đến 90% doanh thu của họ. Các sản phẩm của Google chủ yếu nhằm thu thập dữ liệu người dùng và kéo traffic hướng về quảng cáo, chứ không đơn thuần phục vụ lợi ích của người dùng. Hiện nay, kết quả tìm kiếm của Google tràn ngập nội dung chất lượng thấp, nội dung do AI tạo, spam tiếp thị liên kết và quảng cáo trả phí thường khó phân biệt với kết quả tự nhiên. Nhiều nhà quảng cáo và nhà phân tích cho rằng quảng cáo dựa trên AI là tương lai. Các quảng cáo dựa trên AI khác căn bản so với quảng cáo tìm kiếm truyền thống vì tính chất tương tác của AI cho phép nó ảnh hưởng tinh vi đến niềm tin, tiêu dùng và suy nghĩ của người dùng thông qua các cuộc đối thoại cá nhân hóa thay vì nội dung tĩnh.

Ví dụ, nếu AI đề xuất một hãng hàng không hoặc khách sạn cụ thể, người dùng có thể đặt câu hỏi liệu đề xuất đó có phản ánh sự phù hợp thực sự hay chỉ là một sự ủng hộ có trả phí. Tương tự, các câu trả lời chính trị có thể bị thiên vị tùy thuộc vào liên kết doanh nghiệp. Các nghiên cứu cho thấy các mô hình AI có khả năng thuyết phục ngang bằng con người, với các phân tích tổng hợp cho thấy không có sự khác biệt đáng kể giữa các mô hình ngôn ngữ lớn và con người trong việc thay đổi nhận thức, thái độ hoặc hành vi. Sự ảnh hưởng này không chỉ giới hạn trong tiêu dùng và bỏ phiếu mà còn có thể định hình lại cả phương thức giao tiếp trực tuyến, khi các nhà sáng tạo nội dung điều chỉnh thông điệp của họ để phù hợp với các thuật toán AI nhằm đạt được vị trí ưu tiên trong phản hồi do AI tạo ra, tương tự như ảnh hưởng của tối ưu hóa công cụ tìm kiếm (SEO). Dù vậy, vẫn có một con đường thay thế khả thi. Nhận thức rõ rằng các nền tảng AI hiện tại vốn dĩ không đáng tin cậy— chủ yếu do lợi ích của các công ty hơn là do công nghệ—là rất quan trọng. Người dùng cần nhận thức rằng họ không kiểm soát được dữ liệu đầu vào, việc chia sẻ và sử dụng dữ liệu khi tương tác với các dịch vụ AI và thiết bị kết nối. Trên lĩnh vực chính sách, các chính phủ có thể hành động quyết liệt: Mỹ có thể ban hành các đạo luật mạnh về quyền riêng tư dữ liệu, tương tự như Quy định bảo vệ dữ liệu chung của EU, và thành lập các cơ quan thực thi, giống như các quốc gia phát triển khác đã làm. Đầu tư công vào các mô hình AI minh bạch, quản lý công khai (“AI công cộng”) có thể cung cấp các lựa chọn đáng tin cậy, phổ biến. Ngoài ra, các quy định có thể hạn chế việc khai thác lợi dụng AI của các tập đoàn bằng cách cấm quảng cáo các sản phẩm độc hại như thuốc lá và yêu cầu tiết lộ các khoản tài trợ có trả phí. Trong một thị trường AI ngày càng thương mại hóa nhanh chóng, các công ty cố gắng định vị bản thân riêng, trong đó độ tin cậy ngày càng trở thành yếu tố then chốt. Vẫn còn nhiều nghi ngờ liệu các công ty như OpenAI và Anthropic có duy trì được các dịch vụ đăng ký có lợi nhuận như ChatGPT Plus, Pro hay Claude Pro hay không. Để thành công, họ cần cam kết minh bạch, bảo vệ quyền riêng tư, độ tin cậy và an ninh một cách nhất quán và có thể xác minh. Tóm lại, trong khi mô hình kinh doanh AI tương lai vẫn còn chưa rõ ràng, người tiêu dùng đều phản đối việc bị lợi dụng ẩn và rõ ràng bởi các công nghệ AI. Việc đảm bảo AI phục vụ lợi ích của con người chứ không chỉ lợi nhuận của các tập đoàn là một nhiệm vụ cấp bách.